Hoezo de Liemers ?

De Liemers bestaat. Al eeuwen !
’Wáár ben je geweest?’
’Liemers.’
’Nooit van gehoord.’
’Gelderse Poort dan, Montferland, Zevenaar.’
’Oh, dáár.’

De dialoog doet anders vermoeden, maar er bestaat al vele eeuwen een streek die Liemers of Lijmers wordt genoemd. De Regio VVV Arnhem heette tot voor kort VVV Arnhem, de Zuid-Veluwe en de Liemers. De Grote Winkler Prins omschrijft Liemers als een ’historisch-geografische landschapseenheid (. . .), begrensd door de Rijn, de IJssel, de Oude IJssel, de weg Keppel-Wehl-Zeddam-’s Heerenberg en de Nederlands-Duitse grens’.
In het lemma over Liemers moeten wandelaars, fietsers, skeelers, gemotoriseerde recreanten en de bewoners zelf toch de streek herkennen, waar een schitterend rivierenlandschap met slingerdijkjes en monumentale havezates overgaat in het heuvelachtige Montferland?
Was het maar zo eenvoudig. Streekarchivarissen J. W. van Petersen en J. Th. M. Giesen wijzen op historische grenzen: op het Ambt Lijmers dat deel uit maakte van het hertogdom Kleef (later Pruisen) en pas in 1816 aan het Koninkrijk der Nederlanden werd toegevoegd; op gemeenten als Duiven en Zevenaar en, met wat goede wil, op Wehl en Didam.
Zoveel is zeker: Liemers besloeg niet altijd hetzelfde gebied. Ruim duizend jaar geleden was de regio Emmerich bekend onder de naam Pagus Leomerike, waarbij Pagus op gouw of gewest sloeg en Leomerike op lemige grond. Volgens de jongste aanduiding, die verder gaat dan de encyclopedie en een deel van de inwoners te ver gaat, ligt Liemers tussen Rijn, IJssel, Oude IJssel en Duitse grens. In deze variant is Megchelen met zijn grote, Duits aandoende boerenhoeven de meest oostelijke plaats van Liemers.
De meest recente afbakening hanteert ook J. Smits uit Didam. Smits heeft gewerkt aan een proefschrift over de sociaal-economische ontwikkeling van Liemers, waarin hij afrekent met een aantal vooroordelen. Smits: ’De rivieren bestendigden honderden jaren het isolement van Liemers, maar daarom was het gebied nog niet achterlijk. De ontwikkeling van Liemers verschilt niet zoveel van die van de rest van Nederland.’

Evenals de streekarchivarissen benadrukt Smits de historische banden met Duitsland die bepalend zijn geweest voor de identiteit van Liemers. Onder Duits bestuur genoot de regio in tegenstelling tot de Achterhoek, waarmee Liemers vaak in één adem wordt genoemd, godsdienstvrijheid, waardoor het merendeel van de bewoners rooms-katholiek is gebleven, wat tot uiting komt in processies, carnaval en schutterijen.

Op de eerste verdieping van Hotel Grand Café de Tolkamer, waar de ontbijtzaal een magnifiek uitzicht biedt op de continuvaart op de Rijn en het lege land rond de Schenkenschanz aan de overkant; de linkeroever die op 19 april 1865 dankzij ’Trajekt’ per trein bereikbaar werd.
Trajekt was de naam van het veer tussen Welle en Spyck waarop de rijtuigen van een even merkwaardig als marginaal spoorlijntje de Rijn werden overgevaren. Dertig jaar reed tussen Zevenaar en Kleef (Giesen: ’Het dialect van Zevenaar en Kleef verschilt niet veel van elkaar.’) een lokaaltje dat ook nog eens via een lange brug de Griethauser Altrhein moest passeren.
De Tolkamer, voormalig douanekantoor in het dorp Tolkamer bij Lobith, is evenals Villa Copera, een tot brasserie en restaurant verbouwde directeurswoning van de belendende steenfabriek, een plek die zich uitstekend leent voor historische bespiegelingen waarvan de weemoed afdruipt.
Het deels in art-decostijl verbouwde hotel en restaurant - met beeldentuin - liggen op loopafstand van elkaar en symboliseren de herrijzenis van een grensplaatsje met een destijds bloeiende middenstand, want de schippers brachten geld in het laatje. Tolkamer dreigde een rafelrand van Nederland te worden, maar opkomend toerisme doet de herinnering aan een bruisende douanepost vervagen.
Het verleden blijft echter opspelen, althans bij degenen die van de nuance in het kwadraat houden. Historisch gezien horen Tolkamer en Lobith niet bij Liemers. Ooit lagen de dorpen aan de linkeroever van de Rijn, op wat in de volksmond het Gelders Eiland heet. De polders en uiterwaarden die thans worden begrensd door Rijn, Pannerdens Kanaal, Oude Rijn en Rijnstrangen (voormalige rivierbeddingen) werden Over-Betuwe genoemd.
Ze bestrijken tegenwoordig een aanzienlijk deel van het ontwikkelingsgebied de Gelderse Poort, dat recreant en liefhebber van pure natuur wil laten profiteren van oorspronkelijk rivierlandschap.
Boerenland wordt teruggegeven aan de natuur. De fietser die vanaf Tolkamer het eiland ’rondt’, wordt er met zijn neus opgedrukt. Totdat hij bij Kandia belandt en op een sleuf stuit die niets met natuurontwikkeling heeft te maken maar alles met de aanleg van de Betuwelijn. Op deze plek lopen drie fietsroutes en een wandeling vast en moeten gebruikers met behulp van een kaart een uitweg zoeken (niet te moeilijk).
Op deze plaats ook komt de Betuwelijn van onder het Pannerdens Kanaal tevoorschijn en ploegt hij door de vette klei een diepe voor naar Zevenaar, waar het Liemers Museum in Huize Mathena, een zeventiende-eeuwse havezate, is ondergebracht.
Het museum, letterlijk onder de rook van de Turksch Macedonische Tabak-Maatschappij die de Zevenaarders nog altijd Turmac noemen in plaats van BAT (British American Tobacco), en de Panoven, een authentiek steenbakkersbedrijf op vijf minuten fietsen van de naar boenwas ruikende havezate, bieden de bezoeker een spoedcursus Liemerse historie.
Veel rooms-katholieke parafernalia, archeologische opgravingen, vitrines met producten van de Gimborn-fabriek en de Turmac, herinneringen aan het joodse verleden in de vorm van een rabbinaal boterstempel uit Wehl, en talrijke schenkingen, zoals ’het theestelletje dat het dienstertje Berendina Bosch bij haar huwelijk cadeau kreeg van dr. Honig en zijn vrouw’.

In rijksmonument en baksteenmuseum de Panoven, waar tot 1983 op ambachtelijke wijze stenen werden gebakken, kun je je tijdens een bezielende rondleiding snel verplaatsen in de tamelijk beroerde arbeidsomstandigheden van stokers en sjouwers én in het dramatische gevecht van de eigenaar om een nieuw bestaan in de toeristische sector op te bouwen.
Toerisme in Liemers is over het algemeen kleinschalig, van een juweel van een ’tuin met beelden’ - beeldentuin doet geen recht aan de hovenierskunst van de eigenaresse - in een nieuwbouwwijk van Pannerden (galerie De Pol) tot de verfijnde merklappen die Jan Houtman, nazaat van Oost-Indiëvaarder Cornelis Houtman in Hofstede De Haemmaeker in Aerdt vervaardigt.

En altijd is er de natuur die elke verplaatsing tot een genot maakt. Van De Swaenebloem in De Bijland, waarvan de eigenaar van een hotel op palen droomt tot de verruigde uiterwaarde de Steenwaard en het beboste Montferland dat al generaties lang populair is bij (oudere) toeristen en tegenwoordig ook bij outdoorliefhebbers.
Nu Liemers nog.
Nooit van gehoord?

(naar tekst van Cees Gloudemans, De Volkskrant)

En uiteraard behoort bij zo’n trotse streek een trots volkslied en dat is via deze link ♫ te openen, zodat u tijdens het bewandelen van één van onze routes, dit lied uit volle borst kunt zingen.



Volkslied voor de Liemers

Land van wilgen, riet en stromen,
water dat te hoog kan komen,
vergezichten weids en groot,
morgendauw en avondrood.
Tussen IJssel en de Rijn
ligt de Liemers mooi te zijn.

Land met vee en boerenhoeven,
waar ook ganzen graag vertoeven,
waar de modder, dik en vet,
nog in steen wordt omgezet.
Tussen IJssel en de Rijn
ligt de Liemers mooi te zijn.

Land waar graag toeristen komen,
om in rust te kunnen dromen,
met veel bossen aan de rand,
grote plassen met echt strand.
Tussen IJssel en de Rijn
ligt de Liemers mooi te zijn.

Land waar mensen samen leven
en nog om hun buren geven.
Ieder dorp naast winkels, werk,
eigen scholen, zorg en kerk.
Tussen IJssel en de Rijn
Ligt de Liemers mooi te zijn.


januari 2006
Riet Zagema.



Wij, de mensen achter het Liemers-Knooppad, zijn een vriendenclub van wandelliefhebbers, die in mei 2008 het feit vierden dat ze gezamenlijk al 15 jaar de wandelsport beoefenen.
Begonnen in mei 1993 met het alom bekende Pieterpad (Pieterburen-St. Pietersberg), was de geest uit de fles en werden sindsdien een 10-tal andere zgn. LAW’s, dat staat voor Lange Afstand Wandelpaden, afgelegd.
Daarnaast werd meerdaags gewandeld in o.a. Luxemburg, Duitsland (diverse keren, o.a. de Rothaarsteig), Frankrijk en zijn er plannen volgend jaar in Engeland, dan wel Italië te gaan lopen.
De wandel-frekwentie ligt op ongeveer 1 zondag per maand en de afstanden die we afleggen zijn om en nabij de 22 kilometer.



Naar aanleiding van ons 15-jarig bestaan is een al lang sluimerende wens, namelijk een eigen wandelpad gaan bedenken, beschrijven, markeren én -misschien wel het belangrijkste- ook onderhouden, werkelijkheid geworden.
In ruim een half jaar tijd werden vergunningen aangevraagd en verkregen, routes gepland en verkend, een eigen logo ontworpen en financieringsbronnen aangeboord. Kortom langs de lijnen van een heus draaiboek de ontwikkeling van het Liemers-Knooppad gestalte gegeven.
Vermeld moet worden dat het pad zeker niet af is. We zitten in een soort ontwikkelingsmodel, waarin zowel t.a.v. de routes als van het gebruik van het internet voortdurend aanpassingen zullen (moeten) doen.
Er is gekozen voor het gebruik van internet uit zowel financiële overwegingen, immers het laten (her)drukken van wandelboekjes is een kostbare aangelegenheid, alsmede vanuit het uitgangspunt dat iedereen geheel gratis gebruik kan gaan maken van ons aanbod.
Vooral vanwege het feit dat we weliswaar uitermate enthousiast, maar geen “professionals” zijn en wij de kwaliteit van de routes steeds willen verbeteren, staan we open voor uw suggesties, aanvullingen en ideeën. Vandaar de aanwezigheid van een gastenboek en een e-mailadres op deze site.
Schroom niet te reageren, want iedere verbetering van het pad is in het belang van de hopenlijk vele wandelaars die er gebruik van zullen gaan maken.



Algemeen
Het Liemers-Knooppad is een combinatie van een aantal wandelpaden in het gebied dat grofweg is gelegen tussen Arnhem, de Duitse grens en Doetinchem. De rivieren Rijn, IJssel en Oude-IJssel zijn niet alleen streekbepalend, maar geven ook aan waar ongeveer de grenzen liggen van dit gebied.
Het zijn allemaal geheel nieuw ontwikkelde routes, die elk 20 à 24 kilometer lang zijn en zowel over verharde als zachte ondergrond voeren.
Uiteraard kunnen ook delen van de routes en soms combinaties van routes gevolgd worden.
De routes bieden zoveel mogelijk afwisseling en laten de kenmerkende aspecten zien van het rivierenlandschap van de Liemers.

Beeldmerk
• Gekozen is voor de kleuren lichtgroen, de kleur van het weidelandschap dat kenmerkend is voor de Liemers en de kleur blauw van de rivieren (Rijn, Oude Rijn, Pannerdens Kanaal, IJssel en Oude IJssel), die het gebied gedeeltelijk omringen.

• De ronde vorm van het beeldmerk wijst op de gemeente Zevenaar, centrum van de Liemers, bakermat en vertrekpunt van het knooppad.
Je loopt als het ware “vanuit het rondje” de wijde wereld in.

• De zeven witte stippen staan voor de 6 Liemerse gemeenten én de gemeente Elten in Duitsland, dus een pad met een grensoverschrijdend tintje.

• De 7 stippen verwijzen verder naar knooppunten in het pad. De opzet van het pad is dat je ook van knoop naar knoop kunt lopen (kan dus ook een rondwandeling zijn) als onderdeel van het totale Liemers-Knooppad.
Dit betekent dat het een flexibel pad is. Verder is het pad een groeipad.

• Werkender- en lopenderwijs wordt het pad uitgebreid met nieuwe knopen. Streefdatum is dat het totale pad in de loop van 2010 gereed is.

• De knoopwandelingen van het pad worden zodanig opgezet dat ze als afzonderlijke wandeling gelopen kunnen worden, met een goed aangegeven en bereikbaar begin- en eindpunt en er wordt zoveel mogelijk aandacht besteed aan de bereikbaarheid middels openbaar vervoer.

• Tenslotte heeft het logo een persoonlijke noot van de wandelvrienden-club zelf en dit had misschien wel bovenaan de opsomming moeten staan. De opstelling van de 7 stippen vormen de initialen “jb”, dit ter nagedachtenis aan Jan Berens, wandelvriend, initiatiefnemer van onze wandelclub en oud-wethouder van de gemeente Zevenaar. Jan is in mei 2002 overleden.


We willen op deze plaats graag alle betrokkenen bij het totstandkomen van dit Liemers-Knooppad zeer bedanken voor hun aandeel hierin.
Graag noemen we in willekeurige volgorde:

Gemeente Zevenaar
Theo Kleinpenning, Zevenaar
Wout Sluiter, Enschede
Tobias Boerboom, Utrecht
Kerksbestuur H. Andreas, Zevenaar
De heer R. Lenting, Nieuw-Dijk
De heer H. Hendriks, Duiven
Favoriet FM (Hans Jansen), Zevenaar
Ab Hendriks (Dé Weekkrant + fotografie), Zevenaar
De Gelderlander (Bettine Winters), Zevenaar
Liemers Lantaren, Zevenaar
Lenie Thuss, Angerlo
Stichting Wandel Komitee Zevenaar

En onze sponsoren/subsidiënten:

Gemeente Zevenaar
Joosten Makelaardij, Zevenaar
Boerboom Loodgietersbedrijf, Zevenaar
Wenting Fietsen, Zevenaar
Swout, Enschede
Sporthuis Luising Intersport, Zevenaar
Natuursteenbedrijf en Bouwmat.handel Ariës, Zevenaar
Grutterij en molen de Hoop, Oud-Zevenaar
Eet- en drinkcafé De Stad, Zevenaar
Ria Berens, Zevenaar
Erik Hamstra, Zevenaar
Hans en Gemma Versteegen, Zevenaar
Hans en Alice Sluiter, Zevenaar
Geert en Ingrid Elfrink, Zevenaar

We stellen het eveneens zeer op prijs dat het platform “Liemers leven” zich heeft gecommitteerd aan onze activiteiten.

Contact: info@wandelenindeliemers.nl | Webdesign: SWOUT.nl